Deneme süresi, işçi ile işverenin iş ilişkisinin başlangıcında birbirlerini ve işin fiili koşullarını değerlendirebilmelerine imkan veren sözleşmesel bir dönemdir. Deneme kaydı bulunması, iş sözleşmesini geçici veya kuralsız bir ilişkiye dönüştürmez. İşçi bu dönemde de iş sözleşmesinden, ücret hakkından, sosyal güvenlik hükümlerinden ve çalışma mevzuatından doğan temel haklara sahiptir.
Deneme süresi kendiliğinden oluşur mu?
Bir işçinin yeni işe başlamış olması tek başına deneme süresi bulunduğu anlamına gelmez. Deneme kaydının taraflar arasındaki iş sözleşmesinde kararlaştırılmış olması gerekir. Yazılı sözleşme, bu kaydın varlığını ve süresini ispat bakımından özellikle önemlidir. İşverenin işe başladıktan sonra tek taraflı biçimde deneme süresi oluşturması veya önceden kararlaştırılmış süreyi tek taraflı uzatması ayrı bir hukuki sorun doğurabilir.
Deneme süresi en fazla ne kadar olabilir?
4857 sayılı İş Kanunu sisteminde bireysel iş sözleşmesindeki deneme kaydı kural olarak en çok iki ay için kurulabilir. Toplu iş sözleşmesiyle bu sürenin dört aya kadar uzatılması mümkündür. Kanuni üst sınırı aşan bir kayıt, aşan bölüm bakımından taraflara sınırsız bir fesih serbestisi vermez. Süre hesabında işçinin fiilen işe başladığı tarih ve sözleşmedeki düzenleme birlikte değerlendirilmelidir.
Deneme süresinde ücret ve SGK hakları devam eder mi?
Evet. Deneme süresi ücretsiz çalışma dönemi değildir. İşçinin çalıştığı günlere ilişkin ücret ve sözleşmeden doğan diğer hakları saklıdır. Sigortalılık yükümlülükleri de işe girişle birlikte gündeme gelir. “Önce deneyelim, sonra sigorta yaparız” biçimindeki bir uygulama deneme kaydının hukuki işleviyle bağdaşmaz.
Fazla çalışma, hafta tatili veya genel tatil gibi koşulları gerçekleşen haklar da sırf deneme dönemi içinde çalışıldığı gerekçesiyle ortadan kalkmaz.
Deneme süresinde sözleşme nasıl sona erdirilebilir?
Geçerli bir deneme kaydı devam ederken taraflar sözleşmeyi bildirim süresi beklemeksizin ve deneme kaydına bağlı fesih nedeniyle ayrıca ihbar tazminatı yükümlülüğü doğmaksızın sona erdirebilir. Bununla birlikte işçinin çalıştığı döneme ait ücret ve doğmuş diğer haklarının ödenmesi gerekir. Deneme kaydı, geçmiş çalışma karşılıklarının ortadan kaldırılması için kullanılamaz.
Deneme döneminin sona ermesinden sonra yapılacak fesihte ise artık normal fesih rejimi dikkate alınır. Bu nedenle fesih tarihinin deneme süresinin içinde mi dışında mı olduğu açık biçimde belirlenmelidir.
Deneme kaydı işverene sınırsız hareket alanı verir mi?
Hayır. Deneme kaydı taraflara daha kolay sona erdirme imkanı sağlasa da ayrımcılık yasağı, eşit davranma yükümlülüğü, kişilik haklarının korunması ve emredici çalışma hükümleri devam eder. Örneğin hukuken korunmayan ayrımcı bir sebebi deneme kaydı arkasına gizlemek, olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme konusu olabilir.
Aynı işçi için tekrar tekrar deneme süresi kurulabilir mi?
Deneme kaydının amacı, tarafların henüz yeterince tanımadığı yeni iş ilişkisini değerlendirmektir. Aynı işçinin aynı veya esasen aynı işte art arda sözleşmelerle yeniden deneme süresine tabi tutulması, kaydın amacı ve dürüstlük kuralı bakımından tartışma yaratabilir. İşyerinin devri, unvan değişikliği veya sözleşmenin yenilenmesi de her durumda otomatik olarak yeni bir deneme dönemi başlatmaz.
Deneme süresi ile belirli süreli sözleşme aynı şey midir?
Hayır. Deneme kaydı, iş sözleşmesinin başlangıç dönemine ilişkin bir hükümdür. Belirli süreli iş sözleşmesi ise sözleşmenin ne zaman veya hangi objektif olgunun gerçekleşmesiyle sona ereceğine ilişkin farklı bir yapıdır. Bir sözleşmede deneme kaydı bulunması onu kendiliğinden belirli süreli hale getirmez.
Uyuşmazlık halinde hangi belgeler önemlidir?
- İmzalı iş sözleşmesi ve ekleri,
- İşe giriş tarihi ile SGK kayıtları,
- Toplu iş sözleşmesi bulunuyorsa ilgili hükümleri,
- Fesih bildirimi veya yazışmalar,
- Ücret bordroları ve banka kayıtları,
- İşçinin daha önce aynı işveren yanında çalışıp çalışmadığını gösteren kayıtlar.
İhbar ve kıdem haklarıyla bağlantısı
Deneme döneminde yapılan sona erdirme ile deneme süresi bittikten sonraki fesih aynı hukuki kurallara tabi değildir. Özellikle ihbar tazminatı bakımından fesih tarihinin doğru belirlenmesi gerekir. Genel fesih düzeni hakkında
İhbar Tazminatı
rehberini inceleyebilirsiniz.
İşverenlerin fesih süreçlerine ilişkin diğer başlıklar için
İşverenler
bölümüne geçebilirsiniz.
Sonuç
Deneme süresi, çalışma mevzuatının uygulanmadığı bir ara dönem değildir. Geçerli bir deneme kaydının varlığı, süresi, fesih tarihi ve çalışılmış döneme ait haklar ayrı ayrı kontrol edilmelidir. Özellikle yazılı sözleşme bulunmadığında veya aynı çalışan için yeniden deneme kaydı oluşturulduğunda somut ilişkinin gerçek niteliği önem kazanır.
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır. Sözleşmenin içeriği ve çalışma geçmişi hukuki değerlendirmeyi değiştirebilir.
Deneme döneminde geçen süre kıdem bakımından yok sayılır mı?
Deneme kaydı iş sözleşmesinin dışında kalan ayrı bir çalışma dönemi değildir. İş ilişkisi fiili işe girişle başlamışsa, deneme döneminde geçen çalışma da hizmet ilişkisinin parçasıdır. Bu nedenle ileride yıllık izin, kıdem veya başka bir hizmet süresi hesabı yapılırken başlangıç tarihi belirlenirken işçinin gerçekten işe başladığı tarih önem taşır. Deneme kaydının bulunması, çalışılmış süreyi sonradan yok sayma imkanı vermez.
Deneme kaydı hazırlanırken hangi noktalar açık olmalıdır?
Sözleşmede deneme kaydının bulunduğu, sürenin ne kadar olduğu ve iş ilişkisinin hangi tarihte başladığı açık biçimde gösterilmelidir. Özellikle standart sözleşmelerde birbirine aykırı başlangıç ve deneme tarihleri bulunması uyuşmazlık yaratabilir. İnsan kaynakları kayıtları, SGK işe giriş bildirimi ve fiili başlangıç tarihinin birbiriyle uyumlu tutulması hem işçi hem işveren bakımından sonradan çıkabilecek ispat sorunlarını azaltır.