Sigortasız çalışma, kişinin fiilen hizmet akdine bağlı çalışmasına rağmen sosyal güvenlik sistemine hiç bildirilmemesi veya çalışmasının gerçek kapsamından daha az bildirilmesi durumlarını ifade eder. Sorun yalnız prim yatırılmaması değildir; sigortalılık başlangıcı, prim ödeme gün sayısı, prime esas kazanç ve ileride doğabilecek sosyal güvenlik hakları etkilenebilir. Bu nedenle çalışma ilişkisi ile Kuruma yapılan kayıtların dönemsel olarak karşılaştırılması gerekir.
Sigortalılık hangi temel kurala dayanır?
5510 sayılı Kanun hizmet akdiyle bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılan kişileri temel olarak 4/a kapsamında sigortalı sayar. Sigortalılık, tarafların isterse uygulayacağı özel bir sözleşme şartı değildir. 5510 sayılı Kanunun 92 nci maddesi sosyal sigorta hak ve yükümlülüklerinin sözleşmeyle ortadan kaldırılmasını veya azaltılmasını engelleyen zorunlu sistemi ortaya koyar.
İşe giriş bildirimi ne zaman yapılmalıdır?
5510 sayılı Kanunun 8 inci maddesi ve sosyal güvenlik uygulaması uyarınca 4/a kapsamında işe alınan kişinin işe giriş bildirimi kural olarak çalışmaya başlamadan önce yapılır. Kanunda bazı sektör ve durumlar için özel süreler bulunabilir. Bu nedenle yalnız işe giriş bildirgesinin tarihine değil kişinin fiilen hangi gün çalışmaya başladığına da bakılmalıdır.
Hiç bildirim yapılmaması hangi hakları etkileyebilir?
Bildirilmemiş çalışma emeklilik için prim gün sayısını, sigortalılık süresini ve bazı kısa veya uzun vadeli sigorta haklarını etkileyebilir. Ayrıca iş kazası, hastalık veya analık gibi sosyal risklerin gerçekleştiği tarihte kayıt bulunmaması ayrı sonuçlar doğurabilir. Kişinin fiili çalışmasının sonradan tespiti bu nedenle yalnız geçmiş prim borcu meselesi değildir.
Eksik gün bildirimi de sigortasızlık sorunu mudur?
Kişinin ay boyunca çalışmasına rağmen daha az prim günü bildirilmesi, belirli ayların tamamen boş bırakılması veya ücretsiz izin görünmesine rağmen fiili çalışmanın devam etmesi eksik bildirim uyuşmazlığı yaratabilir. Ay ay puantaj, bordro ve SGK kayıtları karşılaştırılmalıdır. İş ilişkisindeki gerçek kesintiler ile yalnız kayıtlarda görünen kesintiler birbirinden ayrılmalıdır.
Prime esas kazancın düşük bildirilmesi nasıl değerlendirilir?
Çalışma günleri tam bildirildiği hâlde gerçek ücretin sosyal güvenlik kayıtlarına daha düşük yansıtıldığı da ileri sürülebilir. Bu durumda çalışma süresinin tespiti ile ücret veya prime esas kazanç iddiası aynı şey değildir. Banka ödemeleri, yazılı ücret belgeleri ve bordrolar önem taşır. Ücret ve prim alacakları bakımından ayrıca inceleme yapılmalıdır.
İşverenin kayıt yükümlülüğü neden önemlidir?
5510 sayılı Kanunun 86 ncı maddesi işverenin sigortalılara ilişkin prim ve hizmet bilgilerinin Kuruma verilmesine ve işyeri kayıtlarının tutulmasına ilişkin yükümlülükler içerir. Kuruma hiç belge verilmemesi kadar eksik veya gerçeğe aykırı kayıt da sorun yaratabilir. Kurum denetim, resmi belge veya işyeri kayıtlarından fiili çalışmayı ayrıca tespit edebilir.
Çalışan kendi sigortasından vazgeçebilir mi?
Hayır. Ücretin daha yüksek ödenmesi karşılığında sigorta yapılmaması veya kişinin “sigorta istemediğine” ilişkin belge düzenlenmesi sigortalılığın zorunlu niteliğini ortadan kaldırmaz. 5510 sayılı Kanunun 92 nci maddesindeki sistem sosyal güvenlik hak ve yükümlülüklerinin özel anlaşmayla bertaraf edilmesini önler. Fiili ilişkinin niteliği esas alınır.
Sigortasız çalışma nasıl ortaya çıkarılabilir?
Banka ödemeleri, işyeri giriş çıkış verileri, personel listeleri, görev yazıları, elektronik yazışmalar, vardiya kayıtları, işyeri teslim belgeleri, kamera kayıtları ve resmi kurum belgeleri önem taşıyabilir. Aynı dönemde birlikte çalışan kişilerin somut gözleme dayalı anlatımları da değerlendirilebilir. Delilin hangi tarih aralığını gerçekten desteklediği ayrıca gösterilmelidir.
SGK’ya başvuru ile mahkeme süreci aynı mıdır?
Kurum, denetim ve kontrol sonucunda kayıt dışı çalışmayı tespit edip hizmetlerin kayda alınmasına ilişkin işlem yapabilir. Bununla birlikte Kuruma bildirilmeyen veya Kurumca tespit edilemeyen hizmetler yönünden yargısal hizmet tespiti gündeme gelebilir. Hizmet tespiti için 5510 sayılı Kanunun 86 ncı maddesindeki özel koşullar ayrıca değerlendirilmelidir.
Beş yıllık süre neden önemlidir?
5510 sayılı Kanunun 86 ncı maddesi, bildirilmeyen ve Kurumca tespit edilemeyen hizmetler için hizmetlerin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvuru düzenlemesi içerir. Somut olayda resmi kayıt, kısmi bildirim veya Kurum tespiti bulunması bu sürenin nasıl uygulanacağı bakımından ayrıca incelenmelidir.
Asıl işveren-alt işveren yapısı neyi değiştirir?
Çalışanın bir alt işveren bordrosunda görünmesi veya hiç görünmemesi hâlinde gerçek işverenlik organizasyonu önem kazanabilir. Aynı işyerindeki alt işveren değişiklikleri çalışma döneminin bölünmesine neden olabilir. Asıl işveren-alt işveren ilişkisi incelenirken SGK işyeri sicilleri ve fiili çalışma düzeni birlikte ele alınmalıdır.
İş kazası sigortasız çalışmada neden ayrı önem taşır?
Kayıt dışı çalışan kişinin iş kazası geçirmesi, olayın iş kazası niteliğini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Sigortalılık ilişkisi, olayın 5510 sayılı Kanundaki koşulları ve işverenin bildirim yükümlülükleri ayrıca araştırılır. Kazadan sonraki sağlık kayıtları ve işyeri delilleri özellikle önemlidir. Sosyal güvenlik ve tazminat sonuçları ayrı başlıklarda değerlendirilir.
Kayıtlar nasıl karşılaştırılmalıdır?
İddia edilen işe giriş ve çıkış tarihleri önce ay bazında tabloya yazılmalı, karşısına SGK hizmet dökümündeki gün ve kazançlar eklenmelidir. Bordro, banka ödemesi, vardiya ve diğer belgeler aynı satırlara bağlanmalıdır. Böylece hiç bildirilmeyen, eksik gün bildirilen veya kazancı eksik gösterilen dönemlerin birbirinden ayrılması mümkün olur.
Sonuç
Sigortasız çalışma yalnız işverenin prim borcundan ibaret değildir; kişinin sosyal güvenlik statüsünü ve gelecekteki haklarını doğrudan etkiler. 5510 sayılı Kanunun 8, 86 ve 92 nci maddeleri çerçevesinde fiili çalışma ile Kurum kayıtları karşılaştırılmalı, eksikliğin türü ve dönemi açıkça belirlenmelidir. Gerekirse hizmet tespiti yolu ayrıca değerlendirilmelidir.