İş kazası, sosyal güvenlik hukukunda belirli kanuni hâller içinde meydana gelen ve sigortalıyı bedenen veya ruhen etkileyen olaydır. Kavram yalnız fabrikada makine başında gerçekleşen ani yaralanmaları kapsamaz. İşyerinde bulunma, yürütülen iş, görevlendirme, emzirme süresi veya işverence sağlanan ulaşım gibi farklı bağlantılar kanunda ayrıca düzenlenmiştir. İş kazası statüsü, kazadaki kusur ve tazminat sorumluluğundan ayrı bir inceleme olarak ele alınmalıdır.
İş kazasının temel yasal dayanağı nedir?
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 13 üncü maddesi iş kazasının tanımını, hangi durumlarda iş kazası kabul edileceğini ve bildirim sistemini düzenler. Bir olayın günlük dilde “iş kazası” olarak adlandırılması yeterli değildir; kanundaki olay bağlantısı ile sigortalının uğradığı bedensel veya ruhsal etkinin birlikte değerlendirilmesi gerekir.
İşyerinde meydana gelen her olay iş kazası olabilir mi?
Kanunun 13 üncü maddesinde sigortalının işyerinde bulunduğu sırada meydana gelen olay ayrı bir iş kazası hâlidir. Bu nedenle olay anında kişinin mutlaka aktif üretim yapıyor olması tek ölçüt değildir. Bununla birlikte olayın gerçekten işyeri sınırlarında ve sigortalının işyerinde bulunduğu zaman diliminde gerçekleştiği kayıtlarla belirlenmelidir.
İşyeri dışında gerçekleşen olaylar kapsam dışında mıdır?
Hayır. İşveren tarafından yürütülen iş nedeniyle işyeri dışında meydana gelen olaylar da kanuni koşullara göre iş kazası sayılabilir. Servis, saha çalışması, montaj, teslimat veya müşteriye yapılan görevli ziyaretler buna örnek oluşturabilir. Olayın yalnız dışarıda meydana gelmesi değil, yürütülen işle bağlantısının kurulması önemlidir.
Görevle başka yere gönderilme neden ayrıca düzenlenmiştir?
Bir işverene bağlı sigortalının görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda meydana gelen olaylar 5510 sayılı Kanunun 13 üncü maddesinde ayrıca sayılır. Görevlendirme belgesi, yolculuk bilgileri, konaklama ve görev programı olayın çalışma bağlantısını değerlendirmede önem kazanabilir.
Emzirme süresindeki kaza iş kazası olabilir mi?
Kanun, 4/a kapsamındaki emziren kadın sigortalının çocuğuna süt vermek için iş mevzuatı gereğince ayrılan zamanlarda meydana gelen olayları da iş kazası hâlleri arasında düzenler. Bu özel hüküm, sosyal güvenlik korumasının yalnız doğrudan üretim faaliyeti yapılan dakika ve mekânla sınırlı olmadığını gösterir.
İşverence sağlanan taşıttaki kaza nasıl değerlendirilir?
Sigortalının işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında meydana gelen olay kanunda açıkça sayılmıştır. İşveren servisi veya işveren tarafından organize edilen ulaşım bu nedenle özel önem taşır. Olağan kişisel yolculukla işveren tarafından sağlanan taşıma organizasyonu birbirinden ayrılmalıdır.
Kanundaki bütün hâller nerede toplu görülebilir?
Beş kanuni durumun ayrı ayrı pratik değerlendirmesi İş Kazası Sayılan Haller sayfasında ele alınmaktadır. Somut olayda hangi bende dayanıldığı açık biçimde belirlenirse gerekli deliller de daha doğru seçilebilir. Örneğin görevlendirme iddiasında görev kaydı, servis iddiasında taşıma organizasyonu öne çıkar.
İş kazası için işverenin kusurlu olması şart mıdır?
Bir olayın sosyal güvenlik hukuku bakımından iş kazası niteliği ile işveren veya çalışanın kusur oranı aynı soru değildir. Önce olayın 5510 sayılı Kanunun 13 üncü maddesi kapsamına girip girmediği değerlendirilir. Daha sonra sorumluluk ve tazminat yönünden kusur ile iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri ayrıca incelenebilir.
Yaralanma hemen ortaya çıkmak zorunda mıdır?
Kanuni tanım olayın sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen etkilemesini kapsar. Bu nedenle bazı belirtilerin ilerleyen saat veya günlerde ortaya çıkması mümkündür. Ancak olay ile sağlık sonucu arasındaki tıbbi bağlantı ayrıca değerlendirilmelidir. İlk sağlık başvurusu ve olay anlatımı bu nedenle önemli kayıtlar arasındadır.
Sigortasız çalışan iş kazası geçirebilir mi?
Kişinin Kuruma bildirilmemiş olması, fiili hizmet ilişkisinin varlığı iddiasını ortadan kaldırmaz. Böyle bir durumda hem çalışma ilişkisi hem olayın iş kazası koşulları araştırılır. Sigortasız çalışma ve gerektiğinde hizmet tespiti kayıtları, iş kazası dosyasındaki sosyal güvenlik incelemesiyle bağlantılı hâle gelebilir.
İş kazası nasıl bildirilir?
4/a kapsamında çalışan kişinin iş kazası bakımından işverenin kolluk ve Sosyal Güvenlik Kurumuna ilişkin bildirim yükümlülükleri vardır. Kuruma bildirim bakımından 5510 sayılı Kanunun 13 üncü maddesindeki süre sistemi uygulanır. SGK bildirimi olayın oluş biçimini ve tarihini resmi kayda taşıyan önemli aşamalardan biridir.
Bildirim yapılmazsa olay iş kazası olmaktan çıkar mı?
Hayır. Bildirim yükümlülüğünün ihlali ile olayın iş kazası niteliği farklı konulardır. Bildirilmeyen olay sağlık, çalışma ve işyeri kayıtları üzerinden sonradan araştırılabilir. Bildirilmeyen iş kazası bakımından işverenin ne zaman haberdar olduğu ve Kurum kayıtlarının durumu ayrıca önem taşır.
İş kazası tespiti neden gerekebilir?
Kurum ile taraflar arasında olayın iş kazası olup olmadığı konusunda uyuşmazlık çıkabilir. Olay kayıt altına alınmamış veya iş kazası kabul edilmemişse hukuki tespit süreci gündeme gelebilir. İş kazası tespit davası bakımından 5510 sayılı Kanunun 13 üncü maddesindeki maddi koşullar ve deliller birlikte incelenir.
İş kazası hangi hakları etkileyebilir?
İş kazası sosyal güvenlik sistemi içinde geçici iş göremezlik, sürekli iş göremezlik ve ölüm hâlinde hak sahiplerine ilişkin sonuçlar doğurabilir. Özel hukuk bakımından ise maddi ve manevi tazminat gündeme gelebilir. Bu iki sistem aynı değildir; Kurum tarafından hak sağlanması işverenin özel hukuk sorumluluğunu otomatik olarak belirlemez.
Sonuç
İş kazası kavramının doğru kurulması için 5510 sayılı Kanunun 13 üncü maddesindeki olay hâlleri ile sağlık sonucu birlikte incelenmelidir. İş kazası statüsü; bildirim, kusur, sosyal güvenlik hakkı ve tazminat hesaplarından ayrı fakat bağlantılı bir aşamadır. Olay tarihi, çalışma ilişkisi, sağlık belgeleri ve işyeri kayıtları tek kronoloji içinde değerlendirilmelidir.