Bir olayın iş kazası sayılması yalnız işyerinde makine başında gerçekleşmesine bağlı değildir. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 13 üncü maddesi, iş kazası kabul edilebilecek farklı durumları ayrı bentler hâlinde düzenler. Değerlendirmede olayın nerede, hangi nedenle ve hangi zaman bağlantısı içinde meydana geldiği belirlenmeli; ardından sigortalının bedensel veya ruhsal etkilenmesiyle olay arasındaki bağ incelenmelidir.
5510 sayılı Kanunda kaç temel iş kazası hâli vardır?
5510 sayılı Kanunun 13 üncü maddesi iş kazasını beş temel olay bağlantısı üzerinden tanımlar. Bunlar sigortalının işyerinde bulunması, yürütülen iş nedeniyle olay yaşaması, görevle başka yere gönderilmesi, emzirme için ayrılan zamanda olay meydana gelmesi ve işverence sağlanan taşıtla işe gidiş geliş sırasında kaza yaşanmasıdır.
İşyerinde meydana gelen olaylar nasıl değerlendirilir?
Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada meydana gelen olaylar 13 üncü maddenin ilk bendinde yer alır. Bu bentte değerlendirme yalnız çalışanın o anda fiilen üretim yapıp yapmadığına indirgenmez. Ancak olayın gerçekten kanuni anlamda işyeri içinde gerçekleşip gerçekleşmediği, zaman ve yer kayıtlarıyla açık biçimde belirlenmelidir.
Yürütülen iş nedeniyle işyeri dışında meydana gelen olaylar ne olur?
İş kazası kavramı işyeri sınırına hapsedilmemiştir. İşveren tarafından yürütülen iş nedeniyle işyeri dışında gerçekleşen olay da kanuni koşullar kapsamında değerlendirilebilir. Servis, montaj, teslimat, saha çalışması veya müşteri ziyareti gibi faaliyetlerde olayın yapılan işle bağlantısı önem taşır. İş kazası tanımı bütün unsurlarla birlikte incelenmelidir.
Görevle başka yere gönderilen çalışanın durumu nedir?
Bir işverene bağlı çalışan sigortalının görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle, asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda meydana gelen olaylar da Kanunun 13 üncü maddesinde ayrıca düzenlenmiştir. Bu bent özellikle yolculuk, konaklama veya görevin gerektirdiği bekleme süresi bakımından somut olay bağlantısının araştırılmasını gerektirir.
Her kişisel faaliyet görev kapsamına girer mi?
Görevlendirme nedeniyle işyeri dışında bulunmak, bu süre içindeki her kişisel davranışı otomatik biçimde iş kazası hâline getirdiği şeklinde yorumlanmamalıdır. Olayın görevlendirme ile zaman, yer ve amaç bağlantısı araştırılmalıdır. Kişinin tamamen kişisel bir faaliyet alanına geçip geçmediği somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirilir.
Emzirme süresinde meydana gelen olay nasıl düzenlenmiştir?
5510 sayılı Kanunun 13 üncü maddesi, 4/a kapsamındaki emziren kadın sigortalının iş mevzuatı gereğince çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda meydana gelen olayları da iş kazası hâlleri arasında sayar. Bu düzenleme, iş kazası korumasının yalnız işyerinde aktif çalışma anıyla sınırlı olmadığını gösteren özel örneklerden biridir.
İşverence sağlanan taşıtla gidiş geliş neden önemlidir?
Sigortalının işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında meydana gelen olay 13 üncü maddede açıkça sayılmıştır. Burada taşıtın işveren tarafından sağlanması unsuru önemlidir. Servis aracının işverene ait olması şart değildir; organizasyonun işveren tarafından sağlanıp sağlanmadığı somut kayıtlarla araştırılmalıdır.
Kendi aracıyla olağan ev-iş yolculuğu aynı bentte midir?
Kanundaki taşıt bendi özellikle işverence sağlanan taşıtı ifade eder. Çalışanın tamamen kendi seçtiği ulaşım aracıyla olağan ev-iş yolculuğu bu unsur bakımından aynı durumda değildir. Bununla birlikte olayın yürütülen iş veya özel bir görevlendirme nedeniyle gerçekleştiği ileri sürülüyorsa diğer kanuni bentlerin koşulları ayrıca incelenmelidir.
İş kazası sayılması için kusur şart mıdır?
Bir olayın sosyal güvenlik hukuku bakımından iş kazası olup olmadığı ile tarafların kazadaki kusur oranları farklı incelemelerdir. Olay 5510 sayılı Kanunun 13 üncü maddesindeki hâllerden birine giriyorsa, iş kazası statüsü değerlendirilirken önce kanuni olay bağlantısı araştırılır. Kusur ise sorumluluk ve tazminat aşamasında ayrıca önem kazanır.
Yaralanmanın hemen ortaya çıkması gerekir mi?
Kanuni tanım, sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen etkileyen olayı kapsayabilir. Bu nedenle bazı sonuçların olay anında tam olarak görülmemesi tek başına iş kazası ihtimalini ortadan kaldırmaz. Sağlık başvuru tarihleri, tanı, olay anlatımı ve tıbbi nedensellik kayıtları kronolojik olarak karşılaştırılmalıdır.
Sigortalılık kaydının eksik olması neyi değiştirir?
Çalışanın Kuruma hiç bildirilmemiş veya eksik bildirilmiş olması, fiili çalışma ilişkisinin ayrıca araştırılmasını gerektirir. Kayıt dışılık nedeniyle olayın maddi varlığı göz ardı edilmemelidir. İşe giriş, ücret, görev ve işverenlik ilişkisi ortaya konularak sosyal güvenlik statüsü değerlendirilir. Gerektiğinde hizmet tespiti ile bağlantılı sorunlar doğabilir.
İş kazası bildirimi hangi aşamada önem kazanır?
Olayın 5510 sayılı Kanunun 13 üncü maddesi kapsamına girdiği düşünülüyorsa bildirim yükümlülükleri gündeme gelir. 4/a çalışanları bakımından Kuruma bildirim sistemi ayrıca düzenlenmiştir. SGK bildirimi olayın tarihini, yerini ve oluş biçimini ilk aşamada kayıt altına aldığı için sonraki incelemelerde önemli olabilir.
İş kazası sayılan hâller nasıl ispatlanır?
İşyeri giriş çıkışları, görevlendirme yazıları, servis listeleri, kamera kayıtları, kolluk belgeleri, sağlık kayıtları, vardiya çizelgeleri ve elektronik yazışmalar kullanılabilir. Hangi kanuni bende dayanılıyorsa o bendin bağlantı unsurunu ispatlayan delile odaklanmak gerekir. Örneğin görevlendirme iddiasında yalnız yaralanmayı değil görevin varlığını gösteren kayıtlar da önemlidir.
Olay iş kazası olarak kayıt altına alınmamışsa ne olur?
Bildirim yapılmamış olması veya Kurum kayıtlarında olayın bulunmaması, maddi olayın hukuki niteliğini tek başına belirlemez. Sağlık ve çalışma kayıtları üzerinden olay yeniden araştırılabilir. Uyuşmazlık hâlinde iş kazası tespit davası kapsamında Kanunun 13 üncü maddesindeki unsurların gerçekleşip gerçekleşmediği değerlendirilebilir.
Sonuç
İş kazası sayılan hâller, işyerinde meydana gelen klasik kazadan daha geniştir. 5510 sayılı Kanunun 13 üncü maddesindeki beş durum ayrı ayrı incelenmeli; olayın işyeri, yürütülen iş, görevlendirme, emzirme süresi veya işverence sağlanan taşıt bağlantısından hangisine dayandığı somutlaştırılmalıdır. İş kazası statüsü, kusur ve tazminat incelemesinden kavramsal olarak ayrılmalıdır.