İş kazasında işçinin kusurlu davranmış olması, olayın bütün hukuki sonuçlarını tek başına belirlemez. İşçinin davranışı, işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri, alınan teknik ve organizasyonel önlemler, eğitim ve denetim sistemi ile kazanın meydana gelmesindeki nedensel bağlantı birlikte değerlendirilmelidir.
İşçinin yükümlülükleri var mıdır?
İşçiler, iş sağlığı ve güvenliği kurallarına uymak, kendilerine verilen eğitim ve talimatlar doğrultusunda hareket etmek, sağlanan koruyucu donanımı uygun biçimde kullanmak ve ciddi tehlikeleri bildirmek gibi yükümlülüklere sahiptir. Bu yükümlülüklerin ihlali, kazanın oluşumuna etkisi varsa kusur değerlendirmesinde önem taşıyabilir.
İşçinin kusuru işverenin yükümlülüklerini ortadan kaldırır mı?
Hayır. İşverenin riskleri değerlendirme, uygun çalışma sistemi oluşturma, gerekli ekipmanı sağlama, eğitim verme ve uygulamayı denetleme yükümlülükleri işçinin dikkatli davranması beklentisine bırakılarak ortadan kaldırılamaz. İşçi de yükümlülüklerine uymalıdır; ancak iki tarafın sorumluluk alanları ayrı ayrı incelenir.
Kusur oranı nasıl belirlenir?
Kusur oranı yalnız kazadan hemen önce yapılan son harekete bakılarak belirlenmemelidir. Olayın başlangıcından itibaren riskin nasıl oluştuğu, iş organizasyonu, kullanılan makine veya ekipman, koruyucular, çalışma talimatı, gözetim ve işçinin davranışı kronolojik biçimde ele alınır.
Teknik nitelikteki kazalarda makine, elektrik, inşaat veya diğer iş güvenliği unsurları bakımından teknik inceleme gerekebilir.
“Talimat verdim” demek yeterli midir?
Bir güvenlik talimatının kağıt üzerinde bulunması ile işyerinde gerçekten uygulanması farklı konulardır. Talimatın işçiye ulaştırılması, anlaşılır olması, işin fiili koşullarıyla uyumlu bulunması ve uygulamanın denetlenmesi önemlidir. Benzer şekilde işçinin aldığı eğitimi bilinçli biçimde ihlal etmesi de somut olayda değerlendirilir.
Kişisel koruyucu donanım değerlendirmesi
Baret, emniyet kemeri, gözlük, eldiven veya diğer koruyucu ekipmanın yalnız zimmet formunda görünmesi tek başına yeterli olmayabilir. Donanımın işe uygun olup olmadığı, bakım durumu, gerçekten teslim edilip edilmediği ve kullanımın denetlenip denetlenmediği incelenir. İşçinin kendisine sağlanan uygun ekipmanı kullanmaması da kusur değerlendirmesinde dikkate alınabilir.
İşçinin deneyimli olması işvereni sorumluluktan çıkarır mı?
Deneyimli çalışanın tehlikeyi daha iyi bilmesi beklenebilir; ancak işverenin güvenli çalışma sistemi kurma yükümlülüğü yalnız tecrübe gerekçesiyle ortadan kalkmaz. “Bu işi yıllardır yapıyordu” açıklaması, risk değerlendirmesi ve koruyucu önlemlerin yerine geçmez.
İş kazası niteliği ile kusur aynı şey midir?
Hayır. Bir olayın sosyal güvenlik hukuku bakımından iş kazası sayılıp sayılmaması ile tarafların özel hukuk bakımından kusur oranları ayrı sorulardır. İşçinin kusuru bulunması, olayın iş kazası niteliğini kendiliğinden kaldırmaz.
İş kazasının genel hukuki çerçevesi için
İş Kazaları
sayfasını inceleyebilirsiniz.
Kusur maddi tazminatı nasıl etkileyebilir?
İşçinin zararın doğumuna veya artmasına kusuruyla katkıda bulunması, özel hukukta tazminat miktarının belirlenmesinde etkili olabilir. Ancak hesap yapılmadan önce işverenin ve varsa diğer kişilerin kusuru, zarar kalemleri ve sosyal güvenlik ödemelerinin hukuki etkisi ayrı ayrı belirlenmelidir.
Manevi tazminat bakımından kusurun rolü
Manevi tazminat değerlendirmesinde olayın ağırlığı, yaralanmanın sonuçları ve tarafların kusur durumu dikkate alınabilecek unsurlar arasındadır. Kusur oranı tek başına mekanik bir çarpan gibi uygulanmaz. Ayrıntılı çerçeve için
Manevi Tazminat
sayfasına bakabilirsiniz.
Ceza dosyasındaki kusur raporu bağlayıcı mıdır?
İş kazasının aynı zamanda ceza soruşturmasına konu olması mümkündür. Ceza dosyasındaki teknik raporlar önemli delil oluşturabilir; ancak ceza sorumluluğu ile hukuk davasındaki tazminat ve kusur değerlendirmesinin hukuki ölçütleri tamamen aynı değildir. Her dosyanın kendi inceleme alanı bulunur.
Kusur incelemesinde yararlı belgeler
- Risk değerlendirmesi,
- İş sağlığı ve güvenliği eğitim belgeleri,
- Makine ve ekipman bakım kayıtları,
- Kişisel koruyucu donanım kayıtları,
- Kaza tutanağı ve fotoğraflar,
- Kamera kayıtları varsa ilgili görüntüler,
- Çalışma talimatları,
- Tanık anlatımları.
Sonuç
İşçi kusuru değerlendirmesi “işçi hata yaptı mı?” sorusundan daha geniştir. Kazaya yol açan sistem, işverenin önlemleri, işçinin davranışı ve nedensellik birlikte incelenmelidir. Sağlıklı kusur değerlendirmesi olayın tüm aşamalarını dikkate alır.
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır. Teknik ve hukuki sonuç kazanın oluş biçimine göre değişebilir.
Kusur ile nedensellik aynı kavram mıdır?
Hayır. Bir kişinin güvenlik kuralına aykırı davranmış olması kusur değerlendirmesinde önemlidir; ancak bu davranışın kazanın meydana gelmesine gerçekten etkisi bulunup bulunmadığı da ayrıca incelenmelidir. Kazayla ilgisi olmayan bir kural ihlalinin varlığı, yalnız başına aynı oranda tazminat sorumluluğu sonucu doğurmaz. Davranış ile olay arasındaki nedensel bağ teknik olay akışı üzerinden ortaya konulmalıdır.
Kusur raporunda hangi soruların cevaplanması gerekir?
Sağlıklı bir rapor yalnız yüzde dağılımı vermemelidir. Tehlikenin ne olduğu, hangi önlemlerin alınması gerektiği, hangi önlemlerin alınmadığı, işçinin hangi somut davranışının kazaya katkıda bulunduğu ve her ihlal ile sonuç arasındaki bağlantı açıklanmalıdır. Birden fazla sorumlu bulunduğunda her kişinin olay üzerindeki fiili etkisi ayrı gösterilmelidir.
İşverenin denetim yükümlülüğü kusur değerlendirmesinde nasıl ele alınır?
Güvenlik kuralının çalışanlara bildirilmiş olması önemli olmakla birlikte işyerindeki fiili uygulamanın da değerlendirilmesi gerekir. İşveren veya işveren adına hareket eden yöneticiler, güvenlik önlemlerinin uygulanmasını düzenli biçimde denetlemiyorsa kağıt üzerindeki talimat ile gerçek çalışma düzeni birbirinden ayrılabilir. Buna karşılık işçinin açık, uygulanabilir ve sürekli denetlenen bir güvenlik kuralını bilinçli biçimde ihlal etmesi de kendi kusuru yönünden önem taşır.
Bu nedenle kusur incelemesinde yalnız eğitim imza listesi veya yalnız işçinin son hareketi esas alınmamalıdır. Eğitim, teknik önlem, saha denetimi ve işçinin somut davranışı aynı olay zinciri içinde karşılaştırılmalıdır.